Mọi mạng lưới cấp nước đều già đi. Câu hỏi không phải là có cần làm gì với những tuyến ống cũ hay không, mà là làm gì, ở đâu trước, và dựa trên bằng chứng nào.
Trong mạng lưới của nhiều đơn vị cấp nước, những tuyến ống được lắp đặt từ nhiều thập kỷ trước vẫn đang vận hành, bên cạnh những tuyến mới xây dựng. Tuyến cũ thường là nguồn gây thất thoát nước, sự cố vỡ ống và suy giảm chất lượng nước ở cuối mạng. Nhưng thay thế toàn bộ là điều không khả thi về tài chính, nên câu hỏi thực tế là làm sao xác định tuyến nào cần xử lý trước, và xử lý bằng cách nào. Trả lời câu hỏi ấy bắt đầu từ việc đánh giá.
Nguồn dữ liệu đầu tiên là lịch sử vận hành. Số lần vỡ ống, vị trí rò rỉ đã sửa, khiếu nại về áp lực và chất lượng nước theo từng khu vực, tất cả đều nói lên tình trạng của tuyến ống. Một đơn vị ghi chép sự cố đầy đủ trên bản đồ mạng lưới sẽ nhanh chóng nhìn thấy những đoạn ống có tần suất sự cố cao bất thường. Nguồn thứ hai là dữ liệu về tài sản: năm lắp đặt, vật liệu, đường kính, điều kiện đất xung quanh. Những loại vật liệu thế hệ cũ, những đoạn ống trong đất có tính ăn mòn cao, thường là ứng viên hàng đầu cho cải tạo.
Nguồn dữ liệu thứ ba là kiểm tra trực tiếp. Có thể lấy mẫu ống tại những lần sửa chữa để đánh giá độ dày thành còn lại, mức độ ăn mòn, lớp cặn bám bên trong. Có thể dùng camera để quan sát bên trong ống. Có thể đo áp lực và lưu lượng tại các điểm để đánh giá khả năng chuyển tải thực tế so với thiết kế. Mỗi phương pháp có chi phí và độ tin cậy khác nhau, và việc kết hợp chúng giúp bức tranh rõ ràng hơn.
Từ kết quả đánh giá, có ba hướng xử lý chính. Tiếp tục vận hành với giám sát chặt chẽ, nếu tuyến ống vẫn còn đủ khả năng và nguy cơ thấp. Cải tạo, tức là phục hồi hoặc tăng cường tuyến ống hiện hữu mà không thay hoàn toàn, bằng những công nghệ như lồng ống, lót ống tại chỗ. Và thay mới, bằng đào hở hoặc bằng công nghệ không đào như phá ống cũ kéo ống mới. Lựa chọn phụ thuộc vào tình trạng kết cấu của ống cũ, yêu cầu về khả năng chuyển tải, điều kiện mặt bằng và chi phí.
Đắn đo quan trọng về mặt quản lý là phân biệt đầu tư và bảo trì. Thay một đoạn ống ngắn bị vỡ là sửa chữa thuộc bảo trì. Thay mới hay cải tạo một tuyến dài, nhất là khi có thay đổi về đường kính hay công năng, có thể là dự án đầu tư phải đi theo trình tự đầu tư. Thông tư số 40/2026/TT-BXD hướng dẫn xác định chi phí bảo trì, còn dự án đầu tư đi theo khung chi phí đầu tư xây dựng. Việc xếp đúng loại quyết định thủ tục, nguồn vốn và cách ghi nhận tài sản, nên cần được xác định rõ ngay từ đầu.
Một chương trình cải tạo mạng lưới hiệu quả không phải là tập hợp những quyết định riêng lẻ khi có sự cố, mà là một kế hoạch dài hạn dựa trên dữ liệu. Các bài tiếp theo của chuyên đề sẽ đi sâu vào từng công nghệ cải tạo và thay thế không đào, để người làm quyết định hiểu rõ mỗi lựa chọn mang lại gì và đòi hỏi gì.