Chủ đầu tư ký hợp đồng với một nhà thầu, nhưng người đào đất, người khoan ngầm, người hàn ống có khi lại là ba đơn vị khác. Pháp luật mới đòi hỏi những người vắng mặt ấy phải hiện diện rõ ràng hơn trên hồ sơ.
Trong thi công tuyến ống, việc nhà thầu chính giao một phần công việc cho nhà thầu phụ gần như là chuyện thường ngày. Khoan ngầm qua đường, hàn nhiệt ống nhựa, thí nghiệm vật liệu, hoàn trả mặt đường nhựa, mỗi việc đều có những đơn vị chuyên làm. Điều đó hợp lý về kỹ thuật và kinh tế. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chủ đầu tư không biết, hoặc biết quá muộn, ai thực sự đang làm việc trên công trường của mình.
Nghị định số 210/2026/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng dành phần hướng dẫn cho yêu cầu quản lý thực hiện hợp đồng và hợp đồng thầu phụ. Song song, Nghị định số 349/2026/NĐ-CP sửa đổi quy định về lựa chọn nhà thầu đã yêu cầu chủ đầu tư cập nhật tiến độ thực hiện hợp đồng, danh sách, phạm vi công việc và tỷ lệ sử dụng nhà thầu phụ lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Đặt hai quy định cạnh nhau, có thể thấy hướng đi chung: nhà thầu phụ không còn là chuyện nội bộ của nhà thầu chính, mà là thông tin chủ đầu tư phải nắm và phải công khai.
Điểm khởi đầu là hồ sơ dự thầu. Nhà thầu nên kê khai ngay từ đầu những phần việc dự kiến giao thầu phụ, kèm tên và năng lực của nhà thầu phụ nếu đã xác định. Hồ sơ mời thầu vì thế nên có yêu cầu rõ về việc kê khai này, và về giới hạn những phần việc chủ yếu mà nhà thầu chính phải tự thực hiện. Với tuyến ống, những phần như lắp đặt ống chính và đấu nối vào mạng hiện hữu thường là phần chủ đầu tư muốn nhà thầu chính trực tiếp làm, bởi đó là nơi quyết định chất lượng vận hành.
Khi nhà thầu muốn thay đổi hoặc bổ sung nhà thầu phụ trong quá trình thi công, chủ đầu tư nên yêu cầu đề nghị bằng văn bản, kèm hồ sơ năng lực, và chỉ chấp thuận sau khi đã xem xét. Nhà thầu phụ thực hiện công việc có yêu cầu chứng chỉ hành nghề hay năng lực, như khoan ngầm hay thí nghiệm, cần có đủ điều kiện năng lực theo Nghị định số 212/2026/NĐ-CP, và cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng giúp việc kiểm tra này nhanh hơn trước.
Có một đắn đo mà nhiều chủ đầu tư gặp: nhà thầu phụ không được thanh toán, rồi ngừng việc hoặc khiếu nại thẳng đến chủ đầu tư. Về nguyên tắc, quan hệ thanh toán là giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ. Nhưng khi công trường dừng lại, chính chủ đầu tư là người chịu thiệt về tiến độ. Một số chủ đầu tư đưa vào hợp đồng điều khoản yêu cầu nhà thầu chính xác nhận đã thanh toán cho nhà thầu phụ trước khi được thanh toán đợt tiếp theo. Cách làm này cần được cân nhắc kỹ để không vượt quá phạm vi quan hệ hợp đồng, nhưng tinh thần của nó là chính đáng.
Nhà thầu chính vẫn chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư về toàn bộ công việc, kể cả phần giao thầu phụ. Nhưng trách nhiệm trên giấy chỉ có ý nghĩa khi chủ đầu tư biết ai đang làm gì. Khi danh sách nhà thầu phụ được cập nhật đầy đủ, được chấp thuận bằng văn bản và được công khai đúng quy định, những người vắng mặt trên hợp đồng sẽ không còn là những người vô danh trên công trường.