Câu hỏi nghe đơn giản nhất lại thường nhận được những câu trả lời tự tin nhất, và cũng dễ sai nhất. Với công trình theo tuyến, câu trả lời phụ thuộc vào vị trí, quy hoạch và cả cách dự án đã được thẩm định.
Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 giữ nguyên tắc quen thuộc: trước khi khởi công, chủ đầu tư phải có giấy phép xây dựng, trừ những trường hợp được miễn. Điểm đáng chú ý là khoản 2 Điều 43, nơi liệt kê các nhóm công trình được miễn, lại có hiệu lực sớm hơn phần lớn luật, từ ngày 01 tháng 01 năm 2026. Vì vậy, những tuyến ống khởi công trong nửa đầu năm 2026 đã chịu sự điều chỉnh của quy định miễn phép mới, dù phần còn lại của luật chưa có hiệu lực.
Với công trình theo tuyến, điểm c khoản 2 Điều 43 là chỗ cần đọc kỹ nhất. Nhóm được miễn gồm công trình theo tuyến trên địa bàn từ hai đơn vị hành chính cấp tỉnh trở lên, và công trình theo tuyến ngoài khu vực được định hướng phát triển đô thị, được xác định theo quy hoạch đô thị và nông thôn hoặc quy hoạch chi tiết ngành đã được phê duyệt, hoặc được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận phương án tuyến. Đọc từng chữ, ta thấy hai điều kiện ghép lại với nhau: vị trí phải nằm ngoài khu vực định hướng phát triển đô thị, và phải có căn cứ quy hoạch hoặc phương án tuyến được chấp thuận. Thiếu một trong hai, việc tự cho mình được miễn phép là một rủi ro.
Đắn đo lớn nhất rơi vào những tuyến ống đi trong đô thị, vốn là phần lớn công việc của các đơn vị cấp nước. Một tuyến ống phân phối trong khu dân cư hiện hữu gần như chắc chắn nằm trong khu vực phát triển đô thị, nên không thể dựa vào điểm c. Khi đó cần xem xét các nhánh miễn phép khác, chẳng hạn công trình thuộc dự án đã được cơ quan chuyên môn về xây dựng thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi và đã được phê duyệt. Nếu không thuộc nhánh nào, giấy phép xây dựng là thủ tục phải làm, và thời gian cho thủ tục ấy cần được tính vào tiến độ ngay từ đầu.
Cần phân biệt rõ giấy phép xây dựng với những giấy phép khác mà tuyến ống gần như luôn phải có. Được miễn giấy phép xây dựng không có nghĩa là được tự ý đào đường. Việc thi công trên đường bộ đang khai thác, trong hành lang an toàn đường bộ, qua đê, qua kênh hay gần đường sắt đều có những thủ tục riêng theo pháp luật chuyên ngành. Không ít chủ đầu tư đã nhầm lẫn hai loại thủ tục này, rồi bất ngờ khi công trường bị yêu cầu dừng vì thiếu giấy phép thi công của cơ quan quản lý đường.
Một điểm nữa hay bị bỏ quên: nhiều trường hợp dù được miễn giấy phép vẫn phải gửi thông báo khởi công đến cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương, có trường hợp phải kèm hồ sơ tương ứng với hồ sơ đề nghị cấp phép. Thông báo khởi công không phải thủ tục xin cho, nhưng thiếu nó, chủ đầu tư có thể bị xem là vi phạm trật tự xây dựng. Việc khởi công còn gắn với việc cập nhật thông tin lên cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng, nơi cơ quan chuyên môn căn cứ để lên kế hoạch kiểm tra.
Cách bảo vệ mình của chủ đầu tư khá rõ. Với mỗi tuyến ống, hãy lập một văn bản nội bộ ngắn nêu công trình thuộc hay không thuộc diện miễn phép, theo nhánh nào của Điều 43, dựa trên căn cứ quy hoạch hay văn bản chấp thuận nào. Văn bản ấy, kèm bản sao các căn cứ, sẽ là câu trả lời sẵn có khi đoàn kiểm tra trật tự xây dựng đến hỏi. Tự tin rằng mình được miễn phép thì dễ, còn chứng minh được điều đó bằng giấy tờ mới là việc cần làm.